Utrata Pamięci – to jeden z częściej zgłaszanych problemów w gabinecie lekarza neurologa. A bez umiejętności zapamiętywania, nie można wykonywać wielu codziennych czynności. Bez pamięci wszystkie wcześniejsze doświadczenia stają bezwartościowe i nie można myśleć rozsądnie, rozmawiać, oceniać, porównywać, wspominać.

Co to jest pamięć?

Lek. med. Izabela Stolarczyk, specjalista neurolog: Pamięć jest dla człowieka jedną z najistotniejszych właściwości mózgu. Pozwala na magazynowanie informacji i późniejsze ich odtwarzanie, umożliwiając tym samym naukę. Razem z innymi elementami, jak myślenie, zdolności poznawcze, procesy postrzegania, językowe, funkcje wzrokowo-przestrzenne oraz wykonawcze, składa się na nasz intelekt. Odróżnia nas to w sposób szczególny od świata zwierząt.

Jakie mamy rodzaje pamięci?

IS: Rozróżnia się kilka rodzajów pamięci, które nierozerwalnie ze sobą współpracują, aby prawidłowo kierować naszym życiem. Są to między innymi: pamięć krótkoterminowa i długoterminowa. Pamięć krótkoterminowa, zwana też operacyjną, odpowiada zdolności spostrzegania. Dzięki niej przypominamy sobie to, co przed chwilą powiedzieliśmy. Treści, które się w niej znajdują, szybko ulegają zapomnieniu, jeśli nie dokonujemy ich odświeżania poprzez powtarzanie i przeniesienia do pamięci długoterminowej. Ta z kolei polega na zdolności przechowywania śladów pamięciowych przez lata. Inne rodzaje pamięci, to opisowa – umożliwiająca naukę oraz integrację nowych wiadomości, które zostają zmagazynowane w korze mózgu oraz proceduralna – umożliwia nieświadome uczenie się i integrację czynności ruchowych.

Gdzie „mieszka” pamięć?

IS: Przyswajanie nowej, słownej i bezsłownej wiedzy związane jest z czynnością układu limbiczno-diencefalicznego. Układ ten obejmuje część płatów skroniowych z hipokampem, jądro migdałowate, przyśrodkowe jądro wzgórza, korę czołowo-oczodołową oraz ich wzajemne połączenia.

Jak dochodzi do zaburzeń pamięci?

IS: Uszkodzenie może wystąpić w różnych procesach, np. w wyniku udaru niedokrwiennego lub krwotocznego mózgu, guza, urazów, zatrucia tlenkiem węgla, alkoholem, czy niektórymi procesami zapalnymi wyżej wymienionych obszarów mózgu.

Czy pamięć zależy od wieku?

IS: W różnych okresach życia zdolność do zapamiętywania i uczenia się jest inna. Największa jest u młodych ludzi, a wraz z wiekiem maleje. Najszybciej osłabieniu ulega pamięć średnio i krótkoterminowa. Długotrwała pamięć dość długo jest niezmieniona i jest najbardziej odporna na uszkodzenie. Otępienie dotyczy około 1% populacji w wieku 60-64 r.ż. i aż 30-40% w wieku powyżej 84 lat. Częstość jego występowania w populacji po 60 r.ż. podwaja się co około pięć lat. Osoby wykształcone, z dużym zasobem wiedzy są mniej zagrożone otępieniem związanym z procesem starzenia się niż osoby z niskim poziomem wykształcenia. Dlatego o zdolność zapamiętywania trzeba dbać na każdym etapie naszego życia, dostarczając mózgowi różnych bodźców.

Co to są łagodne zaburzenia poznawcze?

IS: W związku z tym, że żyjemy coraz dłużej, częściej spotykamy się z zaburzeniami pamięci i poznawczymi. Niewielkie osłabienie pamięci u osób starszych uznawane jest za stan fizjologiczny. Stan czynności poznawczych istniejący pomiędzy normalnymi procesami starzenia się a otępieniem, nazywamy łagodnymi zaburzeniami poznawczymi. Na ich obraz kliniczny składają się zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi, osłabienie zdolności logicznego myślenia, rozwiązywania problemów, posługiwania się nowymi przedmiotami czy zaburzenia w prawidłowej ocenie sytuacji. Ich rozpoznanie wyklucza stwierdzenie w wywiadzie choroby neurologicznej, psychicznej, urazów, uzależnień niedorozwoju lub innych chorób uszkadzających mózg. Ocenia się, że zaburzenie to występuje czterokrotnie częściej niż otępienie.

Czym jest więc otępienie?

IS: Według obowiązującej definicji, rozpoznanie otępienia wymaga stwierdzenia „postępujących zaburzeń licznych funkcji poznawczych, nasilonych w stopniu utrudniającym pracę zawodową lub funkcjonowanie społeczne.” Zaburzenia muszą dotyczyć pamięci i innych funkcji poznawczych. Składają się na nie: posługiwanie się wyuczoną wiedzą, myślenie abstrakcyjne i rozwiązywanie problemów, liczenie i umiejętność zachowania się w społeczeństwie. Najczęściej spotykany zespół otępienny to choroba Alzheimera, która dotyczy osób w podeszłym wieku (nieco częściej kobiet niż mężczyzn, a rzadko osób poniżej 65 r.ż.). Zanim wystąpią zaburzenia pamięci i innych funkcji poznawczych, pojawiają się nieswoiste stwierdzone w wywiadzie bóle i zawroty głowy, niepokój, bezsenność, uczucie lęku, ogólne obniżenie sprawności, niekiedy nastrój depresyjny. We wczesnej fazie u chorych stwierdza się częste zapominanie, uczucie przewlekłego zmęczenia, trudności w przypominaniu znanych sobie słów, niemożność uczenia się nowych informacji, czy pogorszenie możliwości samodzielnego funkcjonowania. Przebieg schorzenia jest postępujący i nieuchronnie prowadzi do niesprawności i zgonu.

Jak bada się chorego z zaburzeniami pamięci?

IS: Badanie powinno obejmować ocenę: orientacji (co do miejsca, czasu i sytuacji), pamięci (bezpośredniej, krótkoterminowej, długoterminowej), zasobu wiedzy, języka i mowy (zdolność czytania, powtarzania, nazywania), praksji (umiejętność posługiwania się przedmiotami), liczenia, zdolności wzrokowo-konstrukcyjnych, myślenia abstrakcyjnego. Istnieje kilka prostych testów mogących ujawnić zaburzenia pamięci, np. MMSE – krótka skala oceny funkcji poznawczych, test zegara. Powinny być również wykonane badania dodatkowe: morfologia, badanie moczu, ocena stężenia glukozy, mocznika, kreatyniny, enzymów wątrobowych, cholesterolu, hormonów tarczycy, stężenie poziomu wit. B12 i kwasu foliowego. Konieczne jest też wykonanie badania obrazowego mózgu, a dodatkowo tętnic szyjnych, EKG i RTG płuc.

Jak leczyć chorego z zespołami otępiennymi?

IS: W zależności od podłoża zaburzeń otępiennych, lekarz neurolog decyduje o dalszym postępowaniu z pacjentem i dobraniu odpowiednich leków. Ważne jest przeciwdziałanie czynnikom ryzyka chorób sercowo-naczyniowych: hipercholesterolemii, cukrzycy, nadciśnieniu tętniczemu. Konieczne jest prawidłowe odżywianie – dieta lekkostrawna, niskokaloryczna i zrównoważona. Obowiązuje zakaz spożywania alkoholu.

autor: lek. med. Iza Stolarczyk

Poradnia Neurologiczna KCM Clinic